«Η επιστήμη, κοινή κληρονομιά όλου του κόσμου»
From: an essay published in Egalite, Bakunin, Mikhael (Geneva) July 31, 1869.
Άρθρο του Μιχαήλ Μπακούνιν, που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Egalite, στις 31 Ιούλη του 1869
http://dwardmac.pitzer.edu/Anarchist_Archives/bakunin/egalite31July1869.html
Το πρώτο θέμα για συζήτηση σήμερα είναι το εξής: Θα είναι δυνατή η πλήρης απελευθέρωση των εργατικών μαζών εφόσον η παρεχόμενη εκπαίδευση σε αυτές τις μάζες συνεχίζει να είναι κατώτερη από αυτή που διατίθεται στους αστούς, ή, γενικότερα, εφόσον υπάρχει οποιαδήποτε τάξη, είτε είναι πλειοψηφούσα είτε όχι, η οποία, από τη γέννηση της, έχει δικαίωμα σε μια υψηλότερη εκπαίδευση και μια πληρέστερη ενημέρωση; Δεν απαντάει η ερώτηση μόνη της; Δεν είναι αυτονόητο ότι από δύο άτομα με περίπου ίδια ευφυία από τη φύση τους, το ένα θα έχει το πλεονέκτημα – αυτό του οποίου το μυαλό θα έχει εμπλουτιστεί περισσότερο από την μάθηση και το οποίο, έχοντας κατανοήσει καλύτερα τις αλληλεπιδράσεις των φυσικών και κοινωνικών φαινομένων (αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε τους νόμους της φύσης και της κοινωνίας), θα κατανοήσει πιο άμεσα και πλήρως τη φύση του περιβάλλοντός του; Και ότι αυτός ο άνθρωπος θα νιώσει, ας πούμε, μια μεγαλύτερη ελευθερία και, με πρακτικούς όρους, θα επιδείξει μεγαλύτερη ευφυία και ικανότητα από τον συνάδελφό του; Είναι φυσικό ότι αυτός που γνωρίζει περισσότερα θα υποτάξει αυτόν που γνωρίζει λιγότερα. Και αν αυτή η ανισότητα εκπαίδευσης και μάθησης ήταν η μόνη που υπήρχε ανάμεσα σε δύο τάξεις, δεν θα ακολουθούσαν γρήγορα όλες οι άλλες έως ότου ο ίδιος ο κόσμος των ανθρώπων έφτανε στις παρούσες συνθήκες του, δηλαδή μέχρι να χωριστεί ξανά σε μια μάζα σκλάβων και σε έναν μικρό αριθμό ηγεμόνων, με τους πρώτους να εργάζονται, όπως και σήμερα, προς όφελος των δεύτερων;
Τώρα καταλαβαίνουμε γιατί οι αστοί σοσιαλιστές ζητούν μόνο λίγη εκπαίδευση για τον λαό, λίγη περισσότερη από αυτή που λαμβάνουν επί του παρόντος. Ενώ εμείς, οι δημοκράτες σοσιαλιστές, απαιτούμε εξ’ ονόματος του λαού μια πλήρη και ολοκληρωμένη εκπαίδευση, μια εκπαίδευση τόσο πλήρη όσο επιτρέπει η διανοητική ικανότητα των ανθρώπων στο σήμερα. Έτσι ώστε, από δω και στο εξής, να μην υπάρχει καμία τάξη πάνω από τους εργαζομένους λόγω υψηλότερης εκπαίδευσης και κατ’ αυτόν τον τρόπο να μπορεί να κυριαρχεί πάνω τους και να τους εκμεταλλεύεται. Οι αστοί σοσιαλιστές επιθυμούν να διατηρήσουν το σύστημα των τάξεων, υποστηρίζοντας πως κάθε τάξη πρέπει να εκπληρώνει μια συγκεκριμένη κοινωνική λειτουργία· η μια να εξειδικεύεται, φερειπείν, στη διανοητική και η άλλη στη χειρωνακτική εργασία. Εμείς, από την άλλη, επιδιώκουμε την οριστική και πλήρη κατάργηση των τάξεων· επιζητούμε την ενότητα της κοινωνίας και την ισότητα στις κοινωνικές και οικονομικές παροχές για κάθε άτομο πάνω σε αυτήν τη γη. Οι αστοί σοσιαλιστές, διατηρώντας τις ιστορικές βάσεις της υπάρχουσας κοινωνίας, θα ήθελαν να τις δουν λιγότερο αυστηρές, λιγότερο σκληρές και πιο λείες. Αντιθέτως, εμείς θα θέλαμε να δούμε την καταστροφή τους. Από αυτό προκύπτει ότι δεν μπορεί να υπάρξει καμία ειρήνη ή συμβιβασμός, πόσο μάλλον συμμαχία, μεταξύ των αστών σοσιαλιστών και ημών, των σοσιαλιστών δημοκρατών. Όμως, το άκουσα να λέγεται, και αυτό είναι το επιχείρημα που προβάλλεται συχνότερα εναντίον μας και είναι ένα επιχείρημα που οι δογματικοί κάθε απόχρωσης θεωρούν αδιάψευστο – είναι αδύνατο ολόκληρη η ανθρωπότητα να αφοσιωθεί στη μάθηση, γιατί έτσι θα πεθάνουμε από πείνα. Συνεπώς, ενώ ορισμένοι μελετούν, άλλοι πρέπει να εργάζονται ώστε να παράγουν ό,τι χρειαζόμαστε για να ζήσουμε – όχι μόνο για τις δικές τους ανάγκες, αλλά και για εκείνους που αφιερώνονται αποκλειστικά στις διανοητικές δραστηριότητες. Πέραν του ότι διευρύνουν τους ορίζοντες της ανθρώπινης γνώσης, οι ανακαλύψεις αυτών των διανοητών βελτιώνουν την κατάσταση όλων των ανθρώπων, χωρίς εξαίρεση, όταν εφαρμόζονται στη βιομηχανία, τη γεωργία και, γενικά, στην πολιτική και κοινωνική ζωή. Συμφωνείτε; Και δεν βελτιώνουν οι καλλιτεχνικές τους δημιουργίες τη ζωή κάθε ενός από εμάς;
Όχι, καθόλου. Και η μεγαλύτερη κατηγορία που μπορούμε να απευθύνουμε κατά της επιστήμης και των τεχνών είναι ακριβώς ότι δεν μοιράζονται τις χάρες τους και δεν ασκούν την επιρροή τους, παρά μόνο σε ένα μικρό κομμάτι της κοινωνίας, αποκλείοντας και, συνεπώς, βλάπτοντας την πλειοψηφία. Σήμερα, κάποιος θα μπορούσε να πει για την πρόοδο της επιστήμης και των τεχνών ακριβώς αυτό που έχει ήδη ειπωθεί με τόσο ορθό τρόπο για την εκπληκτική πρόοδο της βιομηχανίας, του εμπορίου, του πιστωτικού συστήματος και γενικά του πλούτου της κοινωνίας στις πιο εξελιγμένες χώρες του σύγχρονου κόσμου. Αυτός ο πλούτος είναι πλήρως αποκλειστικός, και η τάση είναι να γίνεται κάθε μέρα όλο και περισσότερο, καθώς συγκεντρώνεται σε έναν ολοένα και μικρότερο αριθμό χεριών, μακριά από τα χαμηλότερα στρώματα της μεσαίας τάξης και της μικροαστικής τάξης, καταπιέζοντας το προλεταριάτο, έτσι ώστε η αύξηση αυτού του πλούτου να είναι η άμεση αιτία πίσω από την αυξανόμενη δυστυχία των εργατικών μαζών. Έτσι, το αποτέλεσμα είναι ότι το χάσμα που ανοίγει μεταξύ της προνομιούχου, ικανοποιημένης μειοψηφίας και των εκατομμυρίων εργατών που κερδίζουν τα προς το ζην με τα χέρια τους, μεγαλώνει ολοένα και περισσότερο, και όσο πιο ευτυχείς είναι οι ικανοποιημένοι – οι οποίοι εκμεταλλεύονται την εργασία του λαού – τόσο πιο δυστυχείς γίνονται οι εργαζόμενοι. Αρκεί να κοιτάξει κανείς τον υπέροχο πλούτο της αριστοκρατίας, της χρηματοδοτικής, εμπορικής και βιομηχανικής κλίκας στην Αγγλία και να τον συγκρίνει με την άθλια κατάσταση των εργατών της ίδιας χώρας· αρκεί να ξαναδιαβάσει κανείς την τόσο αφελή και συγκινητική επιστολή που πρόσφατα συνέταξε ένας έξυπνος και ευθύς χρυσοχόος του Λονδίνου, ο Walter Dugan, ο οποίος πήρε εθελοντικά δηλητήριο μαζί με τη γυναίκα του και τα έξι παιδιά του, ως μέσο απόδρασης από την υποβάθμιση που φέρουν η φτώχεια και το βασανιστήριο της πείνας – και θα βρεθεί κάποιος υποχρεωμένος να παραδεχτεί ότι ο πολυδιαφημισμένος πολιτισμός σημαίνει, με υλικούς όρους, για τους ανθρώπους, μόνο καταπίεση και καταστροφή. Και το ίδιο ισχύει για τις σύγχρονες εξελίξεις της επιστήμης και των τεχνών. Έχουν γίνει τεράστια βήματα, πράγματι, είναι αλήθεια, αλλά όσο μεγαλύτερη είναι η πρόοδος, τόσο περισσότερο καλλιεργούν την πνευματική δουλεία και έτσι, με υλικούς όρους, προάγουν τη μιζέρια και την κατωτερότητα ως το μερίδιο του λαού. Γιατί αυτές οι πρόοδοι απλώς διευρύνουν το χάσμα που ήδη υπάρχει μεταξύ του επίπεδου κατανόησης λαού και του επίπεδου των προνομιούχων τάξεων. Από τη σκοπιά της φυσικής ικανότητας, η νοημοσύνη του λαού είναι, σήμερα, προφανώς λιγότερο ανεπτυγμένη, λιγότερο εξασκημένη, λιγότερο εξελιγμένη και λιγότερο διεφθαρμένη από την ανάγκη υπεράσπισης άδικων συμφερόντων και, κατά συνέπεια, είναι φυσικά μεγαλύτερης ισχύος από την εγκεφαλική δύναμη της αστικής τάξης: αλλά και πάλι, η εγκεφαλική δύναμη των αστών έχει στη διάθεσή της το πλήρες οπλοστάσιο της επιστήμης γεμάτο με όπλα που είναι πράγματι τρομερά. Είναι πολύ συχνή η περίπτωση που ένας εξαιρετικά ευφυής εργάτης είναι υποχρεωμένος να κρατήσει το στόμα του κλειστό όταν έρχεται αντιμέτωπος με έναν μορφωμένο ανόητο που τον «νικάει», όχι λόγω διάνοιας (από την οποία δεν έχει καμία) αλλά λόγω της εκπαίδευσής του, μια εκπαίδευση που την αρνήθηκαν στον εργάτη αλλά παραχωρήθηκε στον ανόητο γιατί, ενώ ο ανόητος μπορούσε να αναπτύξει επιστημονικά την ανοησία του στα σχολεία, οι κόποι του εργάτη επενδύθηκαν για να τον ντύσουν, να του παρέχουν στέγαση, τροφή και κάθε ανάγκη του, τους δασκάλους και τα βιβλία του, ό,τι ήταν απαραίτητο για την εκπαίδευσή του.
Ακόμη και μέσα στην αστική τάξη, όπως πολύ καλά γνωρίζουμε, το επίπεδο μάθησης που παρέχεται σε κάθε άτομο δεν είναι ο ίδιος. Σε αυτούς, επίσης, υπάρχει μια κλίμακα που καθορίζεται, όχι από τις δυνατότητες του ατόμου, αλλά από την ποσότητα του πλούτου του κοινωνικού στρώματος στο οποίο ανήκει εκ γενετής. Για παράδειγμα, η διδασκαλία που παρέχεται στα παιδιά της κατώτερης μικροαστικής τάξης, ενώ η ίδια είναι ελάχιστα ανώτερη από αυτή που οι εργάτες καταφέρνουν να αποκτήσουν μόνοι τους, δεν είναι σχεδόν τίποτα σε σύγκριση με την εκπαίδευση που η κοινωνία διαθέτει στην ανώτερη και μεσαία αστική τάξη. Τι βλέπουμε λοιπόν; Η μικροαστική τάξη, της οποίας η μόνη προσκόλληση στη μεσαία τάξη είναι μέσω μιας γελοίας ματαιοδοξίας αφενός, και η εξάρτησή της από τους μεγαλοκαπιταλιστές από αφετέρου, βρίσκεται τις περισσότερες φορές σε συνθήκες ακόμη πιο άθλιες και ακόμη πιο ταπεινωτικές από αυτές που πλήττουν την προλεταριάτο. Όταν λοιπόν μιλάμε για προνομιούχες τάξεις, δεν έχουμε ποτέ στο μυαλό μας αυτή τη φτωχή μικροαστική τάξη, η οποία, αν είχε λίγο περισσότερο πνεύμα και διάθεση, δεν θα αργούσε να ενώσει τις δυνάμεις της μαζί μας για να πολεμήσουμε τη μεγάλη και μεσαία αστική τάξη οι οποίες τη συντρίβουν σήμερα όχι λιγότερο από ό,τι συντρίβουν το προλεταριάτο. Και αν οι τρέχουσες οικονομικές τάσεις της κοινωνίας συνεχίσουν προς την ίδια κατεύθυνση για άλλα δέκα χρόνια (το οποίο, ωστόσο, θεωρούμε αδύνατο), μπορεί να δούμε το μεγαλύτερο μέρος της μεσαίας αστικής τάξης να πέφτει πρώτα από όλα στις τρέχουσες συνθήκες της μικροαστικής τάξης για να γλιστρήσει λίγο αργότερα στο προλεταριάτο – ως αποτέλεσμα, φυσικά, αυτής της αναπόφευκτης συγκέντρωσης της ιδιοκτησίας σε όλο και μικρότερο αριθμό χεριών – οι αναπόφευκτες συνέπειες αυτών των τάσεων θα ήταν να διαιρεθεί μια για πάντα η κοινωνία σε μία μικροσκοπική, υπερβολικά πολυτελή, μορφωμένη, κυρίαρχη μειοψηφία και σε μια συντριπτική πλειοψηφία εξαθλιωμένων, αδαών, σκλαβωμένων προλετάριων.
Υπάρχει ένα γεγονός που πρέπει να κάνει εντύπωση σε κάθε άτομο με συνείδηση, σε όλους όσους ενδιαφέρονται για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και δικαιοσύνη, δηλαδή για την ελευθερία του κάθε ατόμου μέσα από ένα πλαίσιο ισότητας για όλους. Αυτό είναι το γεγονός ότι όλη η διανόηση, όλες οι μεγάλες εφαρμογές της επιστήμης για τους σκοπούς της βιομηχανίας, του εμπορίου και της κοινωνικής ζωής γενικότερα δεν έχουν ωφελήσει μέχρι στιγμής κανέναν, εκτός από τις προνομιούχες τάξεις και την εξουσία του κράτους, αυτού του διαχρονικά υπέρμαχου κάθε πολιτικής και κοινωνικής ανομίας. Ποτέ, ούτε μια φορά, δεν έφεραν κανένα όφελος στις λαϊκές μάζες. Αρκεί μόνο να απαριθμήσουμε τις μηχανές και κάθε εργάτης και έντιμος υποστηρικτής της ταξικής χειραφέτησης θα αποδεχόταν το δίκιο όσων λέμε. Με ποια δύναμη διατηρούνται σήμερα οι προνομιούχες τάξεις, με όλη τους την αυθάδεια, την αυταρέσκεια και τις άδικες απολαύσεις τους, σε πείσμα της υπερβολικά θεμιτής οργής που αισθάνονται οι μάζες του λαού; Είναι από κάποια δύναμη που ενυπάρχει στα πρόσωπά τους; Όχι – είναι μόνο μέσω της εξουσίας του Κράτους, στον μηχανισμό του οποίου σήμερα οι απόγονοί τους κατέχουν, πάντα, κάθε βασική θέση (ακόμα και κάθε θέση κατώτερου και μεσαίου βεληνεκούς) εκτός από αυτή του στρατιώτη και του εργάτη. Και στην εποχή μας τι είναι αυτό που αποτελεί την αρχή που διέπει την εξουσία του κράτους; Είναι η επιστήμη. Ναι, η επιστήμη. Επιστήμη της κυβέρνησης, επιστήμη της διοίκησης και χρηματοοικονομική επιστήμη. Η επιστήμη να ηγεμονεύουν «το ποίμνιο» των ανθρώπων χωρίς να φωνάζουν πολύ δυνατά και, όταν αρχίζουν να αντιδρούν, η επιστήμη της παρότρυνσης για σιωπή, υπομονή και υπακοή σε αυτούς μέσω μιας επιστημονικά οργανωμένης δύναμης: η επιστήμη της εξαπάτησης και του διχασμού των μαζών των ανθρώπων και της διατήρησης τους πάντα σε μια ευεργετική αγνοία, προκειμένου να μην γίνουν ποτέ ικανοί, με τη βοήθεια ο ένας του άλλου και το συνδυασμό των προσπαθειών τους, να δημιουργήσουν μια δύναμη ικανή να ανατρέψει τα κράτη. Και, πάνω απ’ όλα, η στρατιωτική επιστήμη με όλα τα δοκιμασμένα όπλα της, αυτά τα τρομερά όργανα καταστροφής που «κάνουν θαύματα». Και, τέλος, η επιστήμη της ιδιοφυΐας που δημιούργησε ατμόπλοια, σιδηροδρόμους και τηλεγραφία που, μετατρέπουν την κάθε κυβέρνηση σε Εκατόγχειρες Βριάρεους[1], δίνοντάς της τη δύναμη να είναι, να ενεργεί και να συλλαμβάνει παντού ταυτόχρονα – αυτή έχει επιφέρει τον πιο τρομερό πολιτικό συγκεντρωτισμό που έχει γνωρίσει ποτέ ο κόσμος.
Ποιος, λοιπόν, θα αρνηθεί ότι, χωρίς εξαίρεση, όλες οι πρόοδοι που πραγματοποίησε η επιστήμη μέχρι σήμερα δεν έχουν προσφέρει τίποτα, εκτός από την αύξηση του πλούτου των προνομιούχων τάξεων και της εξουσίας του Κράτους, εις βάρος της ευημερίας και της ελευθερίας των λαϊκών μαζών, του προλεταριάτου; Αλλά, θα ακούσουμε και την αντίρρηση, δεν επωφελούνται και οι λαϊκές μάζες από αυτό; Δεν είναι πολύ πιο πολιτισμένες στην κοινωνία μας σε σύγκριση με τις κοινωνίες των προηγούμενων αιώνων;
Θα απαντήσουμε σε αυτό με μια παρατήρηση που δανειζόμαστε από τον διάσημο γερμανό σοσιαλιστή, Lassalle. Κατά τη μέτρηση της προόδου που σημείωσαν οι εργαζόμενες μάζες, όσον αφορά την πολιτική και κοινωνική τους χειραφέτηση, δεν πρέπει να συγκρίνει κανείς την πνευματική τους κατάσταση σε αυτόν τον αιώνα με αυτή που μπορεί να ήταν στους περασμένους αιώνες. Αντίθετα, θα έπρεπε να εξετάσει κανείς συγκρίνοντας το χάσμα που υπήρχε σε κάποια δεδομένη χρονική στιγμή μεταξύ των εργατικών μαζών και των προνομιούχων τάξεων, και εάν τώρα οι μάζες αυτές έχουν προχωρήσει στον ίδιο βαθμό με αυτές τις προνομιούχες τάξεις. Διότι, εάν η πρόοδος που σημειώθηκε και από τους δύο ήταν περίπου ισοδύναμη, το πνευματικό χάσμα που χωρίζει τις μάζες από τους προνομιούχους στον σημερινό κόσμο θα είναι το ίδιο όπως ήταν τότε. Αλλά αν το προλεταριάτο έχει προχωρήσει περισσότερο και πιο γρήγορα από τους προνομιούχους, τότε το χάσμα πρέπει αναγκαστικά να έχει μειωθεί. Αλλά αν, από την άλλη πλευρά, ο ρυθμός προόδου του εργάτη ήταν πιο αργός και, κατά συνέπεια, μικρότερος από εκείνον ενός εκπροσώπου των κυρίαρχων τάξεων την ίδια περίοδο, τότε αυτό το χάσμα θα έχει μεγαλώσει. Το χάσμα που τους χωρίζει θα έχει αυξηθεί και ο προνομιούχος άνθρωπος θα έχει γίνει πιο δυνατός και οι συνθήκες του εργάτη πιο άθλιες από ό,τι στην χρονική στιγμή που επέλεξε κανείς ως σημείο εκκίνησης. Αν οι δυο μας ξεκινήσουμε από δύο διαφορετικά σημεία ταυτόχρονα και έχετε προβάδισμα εκατό βημάτων πάνω από μένα και κινείστε με ρυθμό εξήντα βημάτων ανά λεπτό, και εγώ μόνο με τριάντα βήματα το λεπτό, τότε μετά από μια ώρα η απόσταση που μας χωρίζει δεν θα είναι λίγο πάνω από εκατό βήματα, αλλά λίγο περισσότερο από χίλια εννιακόσια βήματα.
Αυτό το παράδειγμα δίνει μια κατά προσέγγιση ακριβή αντίληψη για τις αντίστοιχες προόδους που έγιναν από την αστική τάξη και το προλεταριάτο. Μέχρι στιγμής, η αστική τάξη έχει τρέξει στον δρόμο του πολιτισμού με ταχύτερους ρυθμούς από το προλεταριάτο, όχι επειδή είναι πνευματικά πιο ισχυρή από το τελευταίο, πράγματι θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει το αντίθετο – αλλά επειδή η πολιτική και οικονομική οργάνωση της κοινωνίας ήταν τέτοια, μέχρι τώρα, που η αστική τάξη από μόνη της απολάμβανε την πρόσβαση στη μάθηση και η επιστήμη υπήρχε μόνο για αυτήν, και έτσι το προλεταριάτο βρέθηκε καταδικασμένο σε μια αναγκαστική άγνοια, έτσι ώστε αν το προλεταριάτο έχει σημειώσει πρόοδο (και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι έχει) τότε η πρόοδος σημειώθηκε όχι χάρη στην κοινωνία, αλλά μάλλον ενάντια της. Εν κατακλείδι, στην κοινωνία όπως έχει διαμορφωθεί σήμερα, η πρόοδος της επιστήμης ήταν η ρίζα της σχετικής άγνοιας του προλεταριάτου, όπως ακριβώς η πρόοδος της βιομηχανίας και του εμπορίου ήταν η ρίζα της σχετικής εξαθλίωσης του. Έτσι, η πνευματική πρόοδος και η υλική πρόοδος συνέβαλαν εξίσου στην όξυνση της σκλαβιάς του προλεταριάτου. Τι σημαίνει αυτό; Σημαίνει ότι έχουμε καθήκον να απορρίπτουμε και να αντιστεκόμαστε σε αυτήν την αστική επιστήμη, όπως και έχουμε καθήκον να απορρίπτουμε και να αντιστεκόμαστε στον αστικό πλούτο. Και να την απορρίπτουμε και να τους αντιστεκόμαστε με αυτήν την έννοια -ότι, καταστρέφοντας την κοινωνική τάξη που τη μετατρέπει σε προνόμιο μιας ή αρκετών τάξεων, πρέπει να διεκδικήσουμε πως αποτελεί την κοινή κληρονομιά όλου του κόσμου.
[Egalite, 31 July 1869]
[1] Ο Βριαρεος, στην ελληνική μυθολογία, ήταν ένας από τους τρεις Εκατόγχειρες γιους του Ουρανού και της Γαίας που είχαν εκατό χέρια και πενήντα κεφάλια. Οι Εκατόγχειρες ήτα τερατώδεις γίγαντες που έπαιξαν ρόλο στην Τιτανομαχία, τον μυθολογικό πόλεμο μεταξύ των Τιτάνων και των Ολύμπιων θεών. Ο Βριαρέως, γνωστός για τη δύναμή του, τάχθηκε στο πλευρό του Δία και των άλλων Ολύμπιων, βοηθώντας τους στη μάχη τους ενάντια στους Τιτάνες.
Δυσήνιος Ίππος 