Η Soledad Estorach Esteri γεννήθηκε 6 Φλεβάρη του 1915 στο μικρό χωριό Albatarrech δίπλα στη Lerida της Καταλονίας.
Ο πατέρας της Soledad Estorach, δάσκαλος και δημοκράτης, της είχε μεταδώσει την αγάπη για την μάθηση και –προτού πεθάνει, όταν η κόρη του ήταν 10 χρόνων- της έμαθε να διαβάζει (μεγάλη υπόθεση εκείνη την εποχή για μια γυναίκα).
Έφυγε από το σπίτι της, πρίν κλείσει τα 14, για να αποφύγει ένα γάμο που θα την έκλεινε στους τέσσερις τοίχους του σπιτιού. Πήγε στη Βαρκελώνη να βρει δουλειά που θα της επέτρεπε να συντηρεί τον εαυτό της και να βοηθά οικονομικά τη μητέρα της και την αδελφή της. Εκεί, το 1931, τελικά μπήκε σε ένα σωματείο και συμμετείχε σε ένα Αθήναιο, το οποίο, όπως είπε η ίδια, της άνοιξε έναν ολόκληρο καινούριο κόσμο: «Ήταν μια ζωή απίστευτη, η ζωή μιας νέας αγωνίστριας. Μια ζωή αφιερωμένη στον αγώνα, στην κατάκτηση της γνώσης, στην αναδημιουργία της κοινωνίας. Χαρακτηριζόταν από ένα είδος αναβρασμού, μια συνεχή δραστηριοποίηση» (Άκελσμπεργκ κ.α., 1988)
Tο πραγματικό όνομα της Conchita Guillén είναι María de la Concepción Pilar Guillén Bertolín (1919-2008). Γεννήθηκε στις 16 Αυγούστου 1919 στην Alfondeguilla, Castellón, de la Plana, κοινότητα της Βαλένθια, και πέθανε στις 30 Ιανουαρίου 2008 στη Βαρκελώνη.
Η νεαρή Conchita Guillén
Η Conchita Guillén ήταν ενεργό μέλος της οργάνωσης των αναρχικών γυναικών «Mujeres Libres» κατά τη διάρκεια της Ισπανικής Επανάστασης. Ορφανή από πατέρα, εγκαταστάθηκε με την οικογένειά της στη Βαρκελώνη, στη γειτονιά Les Corts. Εντάχθηκε στην Ελευθεριακή Νεολαία το 1936 και πήρε μέρος στις δραστηριότητες του ελευθεριακού Αθήναιου.
Στις 11 Σεπτέμβρη 1913 γεννήθηκε η Ισπανίδα αναρχοσυνδικαλίστρια, μαχήτρια, νοσοκόμα και αγωνίστρια στην ομάδα υποστήριξης των κρατουμένων «Unión de Mujeres Demócratas» (Ένωση Δημοκρατικών Γυναικών).
Όταν ήταν τριών χρονών, η οικογένειά της έφυγε στη Βραζιλία και στη συνέχεια στην Αργεντινή, όπου ο πατέρας της ήταν αγωνιστής στον συνδικαλιστική ένωση «Federación Obrera Regional Argentina». Τον Γενάρη του 1932 επέστρεψε στη Granada, όπου προσχώρησε στην «Sindicato de Minyones» (ένωση οικιακών εργαζομένων) της «Confederación Nacional del Trabajo» (CNT), της οποίας έγινε γραμματέας, και της «Juventudes Libertarias» (FIJL), στην ηλικία των δεκατεσσάρων ετών.
Με το φασιστικό πραξικόπημα, έφυγε από τη Granada για το Tocón, το Baza και το Guadix, πολεμώντας στην πολιτοφυλακή της ταξιαρχίας Maroto. Στα μέσα του 1937 μετακόμισε στη València, προσχώρησε στην «Sindicat d’Infermeres» (Ένωση Νοσηλευτών) και εργάστηκε στο νοσοκομείο Número 1 κοντά στο Torres de Quart της València. Στη València έγινε ταμίας των Mujeres Libres και γνώρισε μαχήτριες όπως η Amelia Torres, η Lucia Sánchez Saornil, η Suceso Portales, η Carmen Pons, η Natacha Cabezas, η Paquita Domínguez, η America Barroso, η Pura Pérez κ.α. και έγινε πολύ καλή φίλη με την Isabel Mesa. Όταν ο πόλεμος τελείωσε τον Μάρτη του 1939, αυτή και η Mesa έφυγαν με ένα φορτηγό για την Almeria, προκειμένου να βρουν ένα πλοίο για την Αλγερία, αλλά κατέληξε στο λιμάνι του Alicante και στη συνέχεια φυλακίστηκε στο διαβόητο φρανκικό στρατόπεδο συγκέντρωσης της Albatera, όπου 25.000 δολοφονήθηκαν από τους φρανκιστές και ρίχτηκαν σε μαζικούς τάφους.
«Ο αναρχισμός είναι ένα όμορφο μονοπάτι, αλλά πολύ τραχύ. Όμως πρέπει να το ακολουθήσεις και μόλις το περπατήσεις, δεν μπορείς να το αφήσεις, σε περιβάλει, σε προκαλεί. Ο αναρχισμός είναι η αγάπη, η ελευθερία, η ισότητα, η ανθρωπότητα σε όλες τις συνθήκες. Ούτε τα σύνορα, ούτε το χρώμα, ούτε η φυλή, ούτε οι σημαίες! … Στον αναρχισμό υπάρχει μόνο η ανθρωπότητα, τα ανθρώπινα συναισθήματα, η ελπίδα για όλες/ους, το μέγιστο που μπορείς να πάρεις…»
Η Isabel Mesa Delgado γεννήθηκε στις 30 Δεκέμβρη 1913 στην Ronda, στην ισπανική επαρχία της Malaga, από μια αναρχική οικογένεια μαχητών/τριών της εργατικής τάξης. Αργότερα επικαλούνταν με περηφάνια ότι ήταν κόρη, εγγονή και δισέγγονη αναρχικών. Στην ηλικία των έντεκα άρχισε να εργάζεται ως ράφτρα και στα δεκατέσσερά της μετακόμισε στη Ceuta, όπου εντάχθηκε στη CNT (Confederación Nacional del Trabajo) στο τοπικό συνδικάτο βιοτεχνιών (Sindicato de Oficios Varios) και συμμετείχε στην τοπική «Ateneu Llibertari» (Ελευθεριακή Λέσχη) οπου ορίστηκε υπεύθυνη της βιβλιοθήκης. Ως γυναίκα αντιμετώπισε δυσκολίες να ενσωματωθεί στην οργάνωση, αλλά τελικά πήρε μια κάρτα μέλους της CNT όταν έγινε δεκαπέντε χρονών. Η Isabel βοήθησε επίσης να συσταθεί μια Ένωση Εργαζομένων Υφαντριών (Gremio de la Aguja), οπου έγινε μέλος της, με κάρτα μέλους Νο 1.
Εκείνη την περίοδο η τοπική CNT άρχισε να οργανώνει τις εργαζόμενες. Όταν πραγματοποιήθηκε απεργία στον τομέα της αλιείας τόνου στην Almadraba της Ceuta, η Isabel ανάπτυξε επαφές με τις βορειοαφρικάνες γυναίκες που είχαν μεταφερθεί εκεί για να εργαστούν και τις οποίες η εταιρεία τις είχε εξαπατήσει αμείβοντάς τες με τον μισό μισθό σε σχέση με την αμοιβή των Ισπανών γυναικών. Κατάφερε να τις πείσει να ενταχθούν κι αυτές στην απεργία και να αγωνιστούν για καλύτερες συνθήκες για όλους/ες. Μέσα σε είκοσι τέσσερις ώρες η απεργία κέρδισε.
Το πραγματικό της όνομα ήταν Josefa Carpena- Amat και γεννήθηκε στις 19 Δεκεμβρίου 1919, στην εργατική συνοικία Pueblo Seco της Βαρκελώνης.
Ήταν ένα από τα 6 παιδιά της οικογενείας της, δύο από τα οποία πέθαναν στη βρεφική ηλικία. Μεγάλωσε σε μια εργατική οικογένεια. Οι γονείς της, εργάτες και οι δύο, είχαν ελάχιστο σχεδόν μηδαμινό ενδιαφέρον για τις οργανώσεις της εργατικής τάξης (Άκελσμπεργκ, 1988).
Hγνωριμία της με το ελευθεριακό κίνημα
Η Pepita Carpena έμαθε για τη CNT από αναρχικούς που έρχονταν να «προσηλυτίσουν» κόσμο στους χορούς που πήγαινε σαν έφηβη. Όπως διηγείται η ίδια:
«Έρχονταν σε χορούς και σε άλλες τέτοιου είδους δραστηριότητες στις οποίες σύχναζαν συνήθως οι νέοι, έβρισκαν τα αγόρια, τα ενημέρωναν για κάποια συνάντηση που θα γινόταν στο σωματείο μια συγκεκριμένη μέρα κι εκείνα πήγαιναν. Επειδή λοιπόν είχα μια τάση να κάνω πιο πολύ παρέα με αγόρια παρά με κορίτσια πήγαινα κι εγώ μαζί. Κάπως έτσι άρχιζα να ασχολούμαι».
Όταν άρχισε να αντιμετωπίζει προβλήματα επειδή ο πατέρας της δεν την άφηνε να πηγαίνει σε συνελεύσεις τα βράδια, του είπε: «Εγώ κάνω μόνο ό, τι θα έπρεπε να κάνεις εσύ στη θέση μου: αγωνίζομαι για τη χειραφέτηση των εργατών!» και την κάλεσε να πάει μαζί της σε μια συνέλευση. Πεπεισμένος από την αφοσίωση που διέκρινε τους ανθρώπους του σωματείου, ποτέ δεν την ξαναενόχλησε (Άκελσμπεργ, 1988).
Η ίδια έγινε επίσης ενεργό μέλος της CNT σε ηλικία 14 ετών, στο συνδικάτο εργαζομένων στο μέταλλο. Έγινε ταυτόχρονα και μέλος της Ελευθεριακής Ομοσπονδίας Νεολαίας (FIJL), όπου έσβησε τη δίψα της για ανάγνωση, με έργα των Μπαλζάκ, Ζολά και Ρουσσώ, καθώς και αναρχικών κλασικών, όπως του Anselmo Lorenzo και του Μιχαήλ Μπακούνιν.
Το σωματείο των μεταλλεργατών, το οποίο τη δέχτηκε περίπου σαν μικρή μασκότ, έγινε δεύτερο σπίτι της. Όταν οι γονείς της αντέδρασαν για το γεγονός ότι πήγαινε σε βραδινές συνελεύσεις, η Pepita παρότρυνε τον πατέρα της να έρθει μαζί της. Εκείνος, αφού είδε ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι και πως της φέρονταν, δεν παραπονέθηκε ποτέ ξανά. Αντιθέτω, περηφανευόταν στους φίλους του για την κόρη του που θα απελευθέρωνε το προλεταριάτο!
Μέσα από τις επαφές που ανέπτυξε με τους μεταλλεργάτες, η Pepita, σε μικρό χρονικό διάστημα, έμαθε αρκετά για τα σωματεία και τον αναρχοσυνδικαλισμό. Εκείνοι την ενθάρρυναν να οργανώσει τις νεαρές εργάτριες στη δουλειά της –ήταν ράφτρα- και πράγματι το εκανε. Και όταν το αφεντικό της την απέλυσε, εξαιτίας της συνδικαλιστικής της δράσης, χρησιμοποιώντας κάποια δικαιολογία, οι σύντροφοί της από το σωματείο μετάλλου έσπευσαν σε βοήθεια, με αποτέλεσμα να επαναπροσληφθεί.
Συνέχισε να αγωνίζεται μέσα από τη CNT και την Ελευθεριακή Νεολαία τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ’30 και μέχρι τον πρώτο χρόνο από το ξέσπασμα του πολέμου. Όταν τον πρώτο καιρό του πολέμου σκοτώθηκε ο σύντροφός της, το σωματείο των μεταλλεργατών κατέβαλε σε εκείνην το μισθό του, ώστε να μπορεί να συνεχίσει τις προσπάθειές οργάνωσης των γυναικών στον πόλεμο.
Η Ισπανική Επανάσταση ξέσπασε τον Ιούλιο του 1936. Η Pepita εκδήλωσε την προθυμία της να συμμετάσχει στην αναρχική Φάλαγγα Durruti σε ηλικία 16 ετών, αλλά οι υπεύθυνοι της Φάλαγγας της είπαν ότι θα ήταν πιο χρήσιμη στα μετόπισθεν.
“Επιβεβαιώνουμε τα πρώτα θεμέλια μιας νέας κοινωνίας που θα αντικαταστήσει για πάντα τις παλιές και περιορισμένες φόρμες. Για αυτόν τον λόγο, είναι απαραίτητο η επιρροή του νέου κόσμου να φτάσει σε όλες τις κοινωνικές γωνίες και να μεταμορφώσει, μέσω της ψυχοβιολογικής εκπαίδευσης, τις παλιές μεταφυσικές έννοιες σε ορθολογιστικές και ανθρώπινες …”
Στις 23 Αυγούστου το 1894 γεννιέται η αναρχική φεμινίστρια και συνδικαλίστρια Áurea Cuadrado Castillón στην Ontiñena της Ισπανίας.
Σε πολύ νεαρή ηλικία μετακομίζει στη Βαρκελώνη, όπου συμμετέχει σε διάφορες γυναικείες κινητοποιήσεις ενάντια στο αυξανόμενο κόστος διαβίωσης. Ως ράφτρα, από το 1916 συμμετέχει στο σωματείο ιματισμού της CNT. Συμμετέχει αργότερα το 1934 στην δημιουργία της Πολιτιστικής Ομάδας Γυναικών (Grupo Cultural Femenino), που αποτέλεσε τον πρόδρομο των Mujeres Libres.
Στην περίοδο των 1934-1936 συμμετείχε στα ελευθεριακά κοινωνικά κέντρα (ateneos libertarios) “Faros” και “Idealistas Prácticos”. Στο ξέσπασμα της Κοινωνικής Επανάστασης, συμμετείχε στην κατάληψη του Φιλανθρωπικού Οίκου (που ως τότε ανήκε στην εκκλησία και το λειτουργούσαν καλόγριες) και ήταν μέλος της Επαναστατικής Επιτροπής των περιοχών Cortes και Gracia. Συνεργάστηκε με τον αναρχοσυνδικαλιστή Fèlix Carrasquer στην οργάνωση και δημιουργία του Επαρχιακού Οίκου Μητρότητας και Εξόριστων της Βαρκελώνης, όπου πραγματοποιούνταν εργαστήρια σχετικά με τη μητρότητα ως συνειδητή επιλογή, μεταξύ πολλών άλλων πρωτοβουλιών ελευθεριακής εκπαίδευσης.
Όταν μελετάς την Ιστορία σου εντοπίζεις πρόσωπα και καταστάσεις που τα νιώθεις, τα συναισθάνεσαι, ταυτίζεσαι κι έτσι κάπως η ιστορία γίνεται πιο δική σου.
Lucía Sánchez Saornil. Ισπανίδα ποιήτρια, ζωγράφος, αναρχική, ιδρύτρια των Mujeres Libres. Πέθανε στις 2 Ιούνη του 1970.
Τα πρώτα ερωτικά της ποιήματα για την γυναικεία ομορφιά τα έγραψε με το αρσενικό ψευδώνυμο Luciano de San-Saor και δημοσιεύθηκαν για πρώτη φορά, το 1918, στο λογοτεχνικό περιοδικό «Los Quijotes». Θεωρούταν μία από τις σπουδαιότερες ποιήτριες του Ουλτρισμού, ενός avant-garde λογοτεχνικού κινήματος της εποχής, και μάλιστα η μόνη γυναίκα.
Οι γροθιές υψώνονται, γυναίκες της Ιβηρικής
Προς τους ορίζοντες τους εγκυμονούντες φως
Σε φλεγόμενα μονοπάτια
Τα πόδια στο έδαφος
Το πρόσωπο στο γαλάζιο του ουρανού.
Επιβεβαιώνοντας την υπόσχεση της ζωής
Παραβιάζουμε την παράδοση
Πλάθουμε τον ζεστό πηλό
Ενός νέου κόσμου που γεννιέται από τον πόνο.
Αφήστε το παρελθόν να εξαφανιστεί στο τίποτα!
Τι μας ενδιαφέρει για το χθες!
Θέλουμε να γράψουμε ξανά τη λέξη ΓΥΝΑΙΚΑ.
Οι γροθιές υψώνονται, γυναίκες του κόσμου
Προς τους ορίζοντες τους εγκυμονούντες φως
Σε φλεγόμενα μονοπάτια, μπροστά προς το φως.
*ποίημα της Lucía Sánchez Saornil, που έγινε ύμνο των Mujeres Libres
Έγινε αναρχική στη δεκαετία του ’20, ανέλαβε τον ρόλο της γραμματέας σύνταξης στη CNT της Μαδρίτης, και άρχισε τακτικά να δημοσιεύει άρθα στη «Tierra y Libertad», «La Revista Blanca» και «Solidaridad Obrera», καταδεικνύοντας τον κεντρικό ρόλο του φεμινισμού στην ταξική πάλη. Μετά από αυτη τις την δραστηριότητα ανάμεσα στους άντρες συναδέλφους της, συν-ίδρυσε το 1936, τις Mujeres Libres, μαζί με τη Mercedes Comaposada και την Amparo Poch y Gascon. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, τα ποιήματα της έγιναν λιγότερο λυρικά και περισσότερο πολιτικά και συλλέχθηκαν στο «Romancero de Mujeres Libres» (Μπαλάντες των Ελεύθερων γυναικών, 1937), όπως και πολλά από τα άρθρα της στο «Horas de Revolución» (Οι ώρες της Επανάστασης, 1938).
Στις σελίδες της Εργατικής Αλληλεγγύης τους τελευταίους μήνες του 1935, η Lucía Sánchez Saornil είχε ήδη εκφράσει στο γραμματέα της CNT, Mariano R. Vázquez, την πρόθεσή της να δημιουργήσει ένα ανεξάρτητο, φεμινιστικό όργανο, αφού ανέλυσε τη θέση των γυναικών στον αναρχοσυνδικαλισμό και εξέφρασε την ακλόνητη πεποίθησή της για την ανάγκη της γυναικείας συνεισφοράς στον ελευθεριακό αγώνα. Σε αυτή τη σειρά άρθρων, που φέρουν τον τίτλο «Το γυναικείο ζήτημα στους κύκλους μας», η Lucía ασκεί κριτική στην τάση που θεωρεί το γυναικείο ζήτημα ως ένα θέμα δευτερεύον και ήσσονος σημασίας, ενώ εκφράζει την απογοήτευσή της για τη στάση των ανδρών, αναρχικών συντρόφων.
Σε αυτά τα άρθρα η Lucía εκθέτει τις βασικές ιδέες της φεμινιστικής σκέψης, καταλήγοντας ότι το γυναικείο ζήτημα είναι απολύτως πρωτεύον, δεδομένου ότι σχετίζεται όχι μόνο με τη χειραφέτηση των γυναικών, αλλά και με τη συμβολή τους στο δημιουργικό, επαναστατικό έργο και την ανοικοδόμηση της νέας κοινωνίας. Αυτές οι ιδέες προέρχονται κατά ένα μέρος από τις αντιλήψεις της για τη σεξουαλική διαφορά και κατά ένα άλλο από την πεποίθηση του γεγονότος ότι οι γυναίκες αποτελούν μια ειδική και ξεχωριστή κοινωνική ομάδα με συγκεκριμένα προβλήματα. Σε αυτή τη βάση, δεν προτείνει την άκριτη ενσωμάτωση της γυναίκας στα συνδικάτα, αλλά μια συνειδητοποίηση και εκπαίδευση που θα τη βάλει «σε θέση να κατανοήσει την ανάγκη αυτής της οργάνωσης». H Lucía επικρίνει τη θέση του Mariano Vázquez, υποστηρίζοντας ότι το να κατηγορεί κανείς τις γυναίκες για την ίδια τους τη δουλεία αντιστοιχεί σε μια ανδρική οπτική: «Έξω από το δικό μας στρατόπεδο είναι πολύ κατανοητό ότι ο άνθρωπος επιθυμεί να διατηρεί την ηγεμονία του και αισθάνεται ευχαριστημένος με το να έχει μια σκλάβα […] Αλλά εγώ δε μιλούσα για όλους τους ανθρώπους, μιλούσα αποκλειστικά για τους αναρχικούς […]. Ο εχθρός όλων των τυραννιών είναι υποχρεωμένος, αν θέλει να είναι συνεπής με τις ιδέες του, να ξεκινήσει να στοχεύει οποιοδήποτε δεσποτικό προνόμιο νιώθει να επιθυμεί και ο ίδιος». Ο αναρχικός, κι επιμένει ότι αναφέρεται στον αναρχικό, πρέπει να αναγνωρίζει τη γυναίκα ως ισότιμη, μιας και «το αντίθετο θα είναι μεν πολύ “ανθρώπινο” αλλά δε θα είναι αναρχικό […] Αναρχικό θα είναι να αφήσουμε τη γυναίκα να ενεργήσει προς όφελος της ελευθερίας της, χωρίς κηδεμονίες ή εξαναγκασμούς». Η Lucía Sánchez αντιλαμβάνεται έτσι ως πρωταρχικό στόχο τη δημιουργία μιας αυτόνομης οργάνωσης των γυναικών γύρω από το περιοδικό. Οι Mujeres Libres θα γεννηθούν έτσι με σκοπό την εκπαίδευση και την ανύψωση του πολιτιστικού επιπέδου των γυναικών, συνθήκη ουσιαστική για τη χειραφέτησή τους όπως και για την επαναστατική συνειδητοποίησή τους και την ένταξή τους στον αναρχοσυνδικαλιστικό αγώνα.
Όπως έγραφε η Lucia Sanchez Saornil το 1935: «Πιστεύω ότι δεν είναι δουλειά των αντρών να καθορίσουν τον ρόλο της γυναίκας στην κοινωνία, όσο ανεβασμένος κι αν είναι στα μάτια τους. Ο αναρχικός τρόπος, επαναλαμβάνω, είναι να αφήσεις τη γυναίκα να δρα ελεύθερη, χωρίς καθοδήγηση ή επιβολή: να την αφήσεις να κινηθεί στην κατεύθυνση που της υπαγορεύουν οι κλίσεις και οι ικανότητες της».
Αναρχικές όπως η Amparo Poch y Gascon, Eulalia Prieto, Lucia Sanchez Saornil και Mercedes Comaposada, που η εμπειρία τους στην αναρχική πολιτική προερχόταν από την προσπάθεια οργάνωσης φτωχών γυναικών, συνειδητοποίησαν ότι ο αναρχισμός δεν μπορούσε να επιτύχει τους αντιεξουσιαστικούς του σκοπούς για αυτονομία των ανθρώπων, χωρίς να δώσει δύναμη στις φτωχές γυναίκες. Οι γυναίκες βασίστηκαν από μόνες τους στην αναρχική ιδεολογία για να καλλιεργήσουν στις άλλες γυναίκες το αίσθημα της αυτοπεποίθησης, να δημιουργήσουν παραιατρικούς θεσμούς, κέντρα φροντίδας των παιδιών και επαγγελματικής κατάρτισης μέσα στα αναρχικά κέντρα κάθε πόλης.
Σε μια αποκαλυπτική περίληψη των άρθρων της για το «γυναικείο ζήτημα» στο Solidaridad Obrera το 1935, η Lucia Sanchez Saornil, ιδρύτρια της Mujeres Libres, εξήγησε: «Σίγουρα, πιστεύω ότι η μόνη λύση στα σεξουαλικά προβλήματα των γυναικών βρίσκεται στο η λύση του οικονομικού προβλήματος. Στην επανάσταση. Τίποτα περισσότερο. Οτιδήποτε άλλο θα συνέχιζε μόνο την ίδια υποδούλωση με νέο όνομα.”
Η Lucia Sanchez Saornil, για παράδειγμα, απέρριψε τον ορισμό της κοινωνίας για τις γυναίκες αποκλειστικά ως μητέρες και υποστήριξε ότι αυτός ο ορισμός του ρόλου συνέβαλε στη συνεχιζόμενη υποταγή των γυναικών”: Η έννοια της μητέρας απορροφά το καπέλο της γυναίκας, η λειτουργία εκμηδενίζει το άτομο.”
Saornil,
Τον Μάιο του 1938, έγινε γενική γραμματέας της Solidaridad Internacional Antifascista (SIA) και αργότερα εκδότρια της εβδομαδιαίας εφημερίδας «Umbral» (Κατώφλι), στην οποία και γνώρισε τον σύντροφό της América Barroso. Μετά τη νίκη του Φράνκο, έφυγαν για το Παρίσι, αλλά αναγκάστηκαν να επιστρέψουν παράνομα στην Ισπανία μετά τη ναζιστική εισβολή στη Γαλλία.
Δυσήνιος Ίππος 