Τον Δεκέμβριο του 2024 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Έρμα μια πολύ σημαντική συνεισφορά, η έκδοση «Η τραγωδία της γυναικείας χειραφέτησης» που περιλαμβάνει σπουδαία κείμενα της Emma Goldman για τη γυναικεία χειραφέτηση, το ζήτημα της ψήφου, τον γάμο, τον έρωτα, τη ζήλια κ.α. Αφορούν είτε άρθρα της σε εφημερίδες είτε κείμενα από ομιλίες της. Η συγκεκριμένη έκδοση έρχεται να καλύψει ένα κενό που υπήρχε στην ελληνική βιβλιογραφία, ένα κενό που αφορά άμεσα τους αγωνιστές και τις αγωνίστριες. Μόνο τα τελευταία λίγα χρόνια αρχίζουν λίγα λίγα και αποσπασματικά να μεταφράζονται στα ελληνικά και να εκδίδονται αναδεικνύοντας το μέγεθος της σκέψης της. Πλάι στην πρόσφατη έκδοση του Β’ τόμου της αυτοβιογραφίας της Goldman «Ζώντας τη Ζωή μου», «Η τραγωδία της γυναικείας χειραφέτησης» έρχεται να καλύψει ένα τεράστιο φάσμα της αναρχικής σκέψης της.
Ταυτόχρονα, υπάρχει τρομερή ανάγκη ζύμωσης και εμβάθυνσης σε ζητήματα για τα οποία η Emma Goldman είχε μιλήσει έναν αιώνα πριν καθώς το γυναικείο έχει μετατραπεί στον δούρειο ίππο νεοφιλελεύθερων πολίτικών στα κινήματα. Ως εκ τούτου, τα κινήματα -και δει το αναρχικό ως το πιο προοδευτικό- οφείλουν να οχυρώνονται προκειμένου να μην αφομοιωθούν. Και δε θα μπορούσε να υπάρχει καλύτερο εργαλείο γι αυτή την οχύρωση από τη σκέψη και τα λόγια της Emma Goldman.
Η συνεισφορά της Emma Goldman στην ριζοσπαστική σκέψη είναι σαφής απλά και μόνο διαβάζοντας ένα τυχαίο κείμενο της. Η απλότητα της γραφής και η βαθύτητα της σκέψης αρκούν για να ενισχύσουν την αναρχική και προοδευτική σκέψη.
Το βιβλίο «Η τραγωδία της γυναικείας χειραφέτησης» εμπεριέχει ένα κείμενο εισαγωγής από την Alix Kates Shulman. Η Alix Kates Shulman είναι Αμερικανίδα συγγραφέας, φεμινίστρια και ακτιβίστρια. Η Shulman ήταν ενεργή στο φεμινιστικό κίνημα της δεκαετίας του 1970. Η Alix Kates Shulman θεωρείται μια από τις πιο σημαντικές φωνές του δεύτερου κύματος του φεμινισμού στις ΗΠΑ. Το έργο της συνέβαλε στη διαμόρφωση της φεμινιστικής λογοτεχνίας και του πολιτικού διαλόγου γύρω από τα ζητήματα των γυναικών.
Η Alix Kates Shulman γράφει έναν πραγματικό διθύραμβο για την Emma Goldman. Μιλάει σε βάθος για την πληρότητα της σκέψης της, την πολυδιάστατη προσωπικότητά της και τη σημασία του έργου της. Μεταξύ άλλων, όμως, η Alix Kates Shuman γράφει διάφορα πράγματα που χρήζουν συζήτησης ή περαιτέρω αναζήτησης προκειμένου να καταλήξουμε στην πραγματική τους διάσταση.
Η Alix Kates Shuman κατατάσσει την Emma Goldman στην τάση του αναρχικού κομμουνισμού. Μα κάτι τέτοιο δεν προκύπτει από τα συνολικά κατά καιρούς λεγόμενά της. Αντίθετα, η Emma Goldman εξυψώνει το άτομο με τρόπο αμφιλεγόμενο. Πιο πολύ ως ατομικίστρια θα μπορούσαμε να την χαρακτηρίσουμε εντοπίζοντας σημεία μέσα στις λέξεις. Στο ιστορικό συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στο Άμστερνταμ, για παράδειγμα τον Αύγουστο του 1908, σε μια προσπάθεια των αναρχικών να ξεπεράσουν μια μακρά περίοδο που είχαν απομακρυνθεί από τις εργατικές μάζες, στο τέταρτο μέρος του Συνεδρίου σχετικά με το ζήτημα «Αναρχία και Οργάνωση», η Emma Goldman -μεταξύ άλλων λέει: «Εγώ, επίσης, θα δεχτώ την αναρχική οργάνωση με μία μόνο προϋπόθεση: ότι θα βασίζεται στον απόλυτο σεβασμό σε όλες τις ατομικές πρωτοβουλίες και δεν θα εμποδίζει την ανάπτυξη ή την εξέλιξή τους. Η βασική αρχή της αναρχίας είναι η ατομική αυτονομία. Η Διεθνής θα είναι αναρχική μόνο εάν σέβεται πλήρως αυτήν την αρχή.» απατώντας μάλιστα στον σύνεδρο Dunois ο οποίος καταφέρθηκε ενάντια στον ατομικισμό ως απειλή. Με άλλα λόγια, αυτό που την έκανε να δουλέψει όσο λίγοι για την ολοκληρωμένη και πολυεπίπεδη ανάπτυξη του ατόμου, του παιδιού, της γυναίκας, του εργάτη κ.ο.κ., να μιλήσει για όλα αυτά που θα φτιάξουν και θα χτίσουν τον ολοκληρωμένο, τον πλήρη άνθρωπο, το θεμέλιο λίθο μιας ελεύθερης -από εξουσίες- κοινωνίας, ήταν και αυτό που την έκανε βαθιά ατομικίστρια μη μπορώντας καμιά φορά να εντοπίσει τα διακυβεύματα της εποχής. Αυτή η πρόθεσή της οδηγούσε συχνά τη σκέψη της στον ατομικισμό. Η απόλυτη κατανόησή της βασικής αρχής της αναρχίας, αυτής που έχει κέντρο τον άνθρωπο την οδήγησε στην πλήρη κατανόησή όλων των πλευρών του. Αυτή όμως η διαδικασία την οδήγησε πολλάκις να το εξυψώνει αποκόβοντάς το από τις συλλογικές ανάγκες και διεκδικήσεις.
Παρακάτω, η συγγραφέας του κειμένου την τοποθετεί ως μια υπεργυναίκα, μια σταρ, μια αναρχική ηγέτιδα. Μα η αυτοβιογραφία της, που πια κυκλοφορεί ολόκληρη στα ελληνικά από τις εκδόσεις βιβλιοπέλαγος, αποδεικνύει πως ήταν ένας άνθρωπος με τις καταβολές, τις ευαισθησίες, τις σκέψεις και τους φόβους της. Κι έτσι απλά πέφτει από το βάθρο ο μύθος και τοποθετείται ακριβώς ως αυτό που ήταν, μια γυναίκα αγωνίστρια της εποχής της που ακόνισε το μυαλό της, επέλεξε τη θέση της και πάλεψε με ψυχή και σώμα το τέρας της εξουσίας. Για να ανέβει τότε σε ένα ακόμα μεγαλύτερο βάθρο, αυτό που ο καθένας και η καθεμία από εμάς μπορεί να ανέβει αν βρεί τη θέση του στον αγώνα, τη θέση του στη ζωή, τη θέση του στην Υπόθεση και την ελεύθερη κοινωνία ως ένας ελεύθερος και ολοκληρωμένος άνθρωπος.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για συζήτηση ανοίγει το χωρίο στο οποίο αναφέρεται στη θέση της για το κίνημα της ψήφου στις γυναίκες. Ένα κίνημα από το οποίο έχει να αντλήσει μια αγωνίστρια κάποια ενδιαφέροντα σημεία, κυρίως ως προς τη μαχητικότητά του. Ωστόσο, το βασικό ζήτημα και αυτού και κάθε άλλου τέτοιου αγώνα -που είναι δεδομένο πως δε θα ευοδώσει με βάση αυτό- είναι η διαταξικότητά του. Εν προκειμένω, μάλιστα, αποδείχθηκε μακράν, καθώς έφτασε να αντιταχθεί στην εργατική τάξη όταν στράφηκε ενάντια στην ψήφο των μαύρων καταλήγοντας να έχει και ρατσιστικά χαρακτηριστικά. Η συγγραφέας θεωρεί πως η ενεργητική αντίθεσή της Emma Goldman προς το δικαίωμα ψήφου ήταν λανθασμένη. Μα κρίνοντας ένα κίνημα εκ του αποτελέσματος, πως αλλιώς μπορεί να θωρακιστεί και να νικήσει ένας αγώνας αν δεν έχει καθαρό πλαίσιο και στοχεύσεις; Η ιστορία μας έχει δείξει με σιγουριά πως αυτό δεν γίνεται. Και αυτό είναι ακόμη ένα σπουδαίο σημείο της ιδιοσυγκρασίας της Emma Goldman. Η διορατικότητά της. Η ανάγκη της να μιλήσει για όλα όσα έβλεπε στην εξέλιξή τους πως θα αποτύχουν και η ανυπομονησία της να τα δουν και οι υπόλοιποι.
Και έτσι ερχόμαστε στο επόμενο ενδιαφέρον αντικείμενο συζήτησης. Φαίνεται πως η συγγραφέας του εν λόγω κειμένου δεν κατανοεί την εχθρότητα της Goldman για τις γυναίκες της μεσαίας και αστικής τάξης. Διαβάζουμε «Είναι αλήθεια ότι η Έμμα Γκόλντμαν δεν ταυτίζεται πάντα με τις γυναίκες και τον αγώνα τους, ειδικά με τις γυναίκες της μεσαίας τάξης, δεδομένης της μεγάλης εχθρότητας της προς τον γάμο, και ιδιαίτερα προς τις συζύγους» και αλλού «ήταν ανυπόμονη με τις γυναίκες της μεσαίας τάξης (…), εντούτοις ταυτιζόταν έντονα με τις ανάγκες και τις επιθυμίες των εργατριών τις οποίες βοηθούσε να οργανωθούν». Αργότερα μάλιστα επαναφέρει γράφοντας «Το γεγονός ότι δεν μπορούσε εύκολα να ταυτιστεί με τις γυναίκες της μεσαίας τάξης, ιδιαίτερα εκείνες που ένιωθαν ότι απειλούνταν προσωπικά από τις απόψεις της, νομίζω πως αντανακλά λιγότερο μια αποτυχία του φεμινισμού της, ή ακόμη και του αναρχισμού της, και περισσότερο μια συνέπεια των δικών της επιθυμιών, μια συνηθισμένη αποτυχία της φαντασίας του ανθρώπινου νου».
Είναι αλήθεια πως κάποιος που προσδιορίζεται ο αγώνας του από ένα ταυτοτικό κίνημα δεν μπορεί να δει τα κεντρικά διακυβεύματα. Ποια είναι αυτά; Η κεντρική αντίθεση που πρέπει να παλευτεί για την ανατροπή του παρόντος ως η μόνη προϋπόθεση για την συνολική απελευθέρωση: κεφάλαιο-εργασία. Τα υπόλοιπα είναι, λυπάμαι που το επαναφέρω, επιμέρους αντιθέσεις, που είναι ζήτημα ζωής και θανάτου να παλευτούν, ναι, αλλά οφείλουν να διαπνέονται από τη βασική αυτή αντίθεση. Ειδάλλως, θα χάσουν. Είμαστε κάτι παραπάνω από περήφανες, ως αναρχικές, που η Emma Goldman αφενός είχε αυτό σαν οδηγό κι αφετέρου μίλησε με περίσσια κατανόηση για τους ανθρώπους και τα πάθη τους για όλα αυτά που αφορούσαν τις γυναίκες. Η σκέψη της ήταν τόσο προωθημένη που πολλές σύγχρονές μας αγωνίστριες αδυνατούν να το κατανοήσουν.
Στο τέλος της εισαγωγής του βιβλίου διαβάζουμε μια συλλογιστική που επιδιώκει να συγκρίνει το φεμινιστικό και το αναρχικό κίνημα προκειμένου να εντοπίσει συγγένεια μεταξύ των δύο και να αποδείξει πως και τα δύο κούμπωναν στην λογική και τη σκέψη της Goldman. Χαρακτηριστικά γράφει: «Και οι δυο λειτουργούν μέσα από χαλαρές, εθελοντικές κοινωνικές οργανώσεις, που εφορμούν από τη βάση και βασίζονται στη συλλογική δράση μικρών ομάδων. (…) Επιπλέον, και τα δύο κινήματα προτιμούν την άμεση δράση για την προώθηση της αλλαγής.»
Μα, συγγένεια δε σου κάνουν τα μέσα πάλης, ούτε ο τρόπος οργάνωσης. Και σε καμία περίπτωση τα συγκεκριμένα δυο κινήματα δεν επιθυμούν a priori την ίδια αλλαγή. Το αναρχικό κίνημα, κατά βάση, προσβλέπει στην ολική απελευθέρωση από τα δεσμά του καπιταλισμού, τα φεμινιστικά κινήματα στην πλειοψηφία τους όχι. Άλλωστε, αυτά (μέσα πάλης, τρόπος οργάνωσης) δεν είναι χαρακτηριστικά που ορίζουν το αναρχικό κίνημα αλλά ούτε και το φεμινιστικό εν γένει. Ο αναρχισμός, αν ανατρέξει κανείς στη ρίζα του, την ιστορία και την εξέλιξή του, είναι βαθιά οργανωτικός και σε επαφή με τις εργατικές -και μόνο- μάζες. Η οργανωμένη παρουσία του, άλλωστε, προκύπτει μετά την Α’ Διεθνή των Εργατών το 1864. Παράλληλα το πιο εμβληματικό παράδειγμα αναρχικού και επαναστατικού αγώνα αναφέρεται στην Ισπανία και στο σύντομο καλοκαίρι της Αναρχίας και μιλάμε για ξεκάθαρη οργάνωση που ηγείται της Κοινωνικής Επανάστασης. Από την άλλη, τα φεμινιστικά κινήματα επίσης -ειδικά εν έτη 2025- ούτε μέσα από χαλαρές οργανώσεις λειτουργούν, ούτε προτιμούν την άμεση δράση. Αντίθετα, σε πολλές περιπτώσεις είναι θεσμικές οργανώσεις και/ή επιλέγουν έναν θεσμικό τρόπο διεκδίκησης που καμία σχέση δεν έχει με το αναρχικό κίνημα.
Σε αδρές γραμμές, η αναρχία είναι πολιτικό κίνημα, ενώ το φεμινιστικό ένα επιμέρους κίνημα. Η αναρχία παλεύει για τη δόμηση μιας άλλης κοινωνίας, που για να δομηθεί πρέπει να δημιουργηθούν πεδία μάχης και ανατροπής σε κάθε πεδίο καταπίεσης, με κυρίαρχο το κεφάλαιο-εργασία. Το γυναικείο ζήτημα, λοιπόν, είναι ένα από αυτά. Ένα από τα πιο περίπλοκα, πράγματι, αλλά ένα και μόνο. Και μία αναρχική οργάνωση οφείλει να παλεύει και για τη γυναικεία χειραφέτηση. Το αναρχικό κίνημα αν κάτι οφείλει είναι να δίνει μια κατεύθυνση στους αγώνες, να τους συνδέει προκειμένου να φτιαχτεί το κράμα των καταπιεσμένων ανθρώπων που θα χειραφετηθούν και θα ανατρέψουν κάθε σχέση εξουσίας.
Άλλωστε, η Έμμα Γκόλντμαν δεν έγραψε μόνο για ό, τι αφορά τις γυναίκες. Γι αυτές μίλησε εξαιρετικά, αυτό είναι η αλήθεια. Αλλά δεν έγραψε μόνο για αυτές. Ειδικά για την αναρχία, έγραψε πολλάκις και ποικιλοτρόπως. Προσπάθησε να περιγράψει με σαφήνεια τι είναι και πως την οραματίζεται μέσα από μια σειρά κειμένων. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι «Αναρχισμός: Τι σημαίνει πραγματικά», «Άξιζε η ζωή μου;», «Ένα όμορφο ιδανικό», «Κάτω οι αναρχικοί», «Νέα Διακήρυξη Ανεξαρτησίας, «Οι αναρχικοί υπερασπίζονται την αναρχία» κ.α.
Το έργο της Έμμα Γκόλντμαν είναι εμβληματικό ακριβώς γιατί τοποθετεί κοινωνικό και ταξικό πλαίσιο στον αγώνα. Όχι στον φεμινιστικό, αλλά σε κάθε αγώνα. Γιατί η Έμμα Γκόλντμαν ήταν αναρχική επαναστάτρια και η σκέψη της ήταν στο πως θα δομηθεί ένα πλαίσιο αγώνα προκειμένου ο κάθε αγώνας να είναι νικηφόρος και να συνδεθεί και με τον δίπλα. Ακριβώς γιατί οι αναλύσεις της εμπεριέχουν όλη την κατανόηση των παθών αντρών και γυναικών και προσπαθούν, χωρίς αφαιρέσεις και ιδεοληψίες, να τις εξηγήσουν και να τις εντάξουν σε μια κουλτούρα εξέλιξης του ανθρώπου που θα αποτελέσει τον θεμέλιο λίθο της άλλης κοινωνίας. Δεν είναι σταρ, ούτε ηγέτιδα. Αντιλαμβάνεται όμως πως οι αναρχικοί και οι αναρχικές είναι τα πιο προωθημένα κομμάτια της κοινωνίας και πρέπει να δείξουν έναν άλλον δρόμο κόντρα σε αυτόν που δείχνουν η εξουσία και οι θεσμοί. Δεν ήταν φεμινίστρια, ήταν αναρχική. Προσπαθούσε να δείξει έναν δρόμο, έναν απελευθερωτικό δρόμο για την χειραφέτηση των μαζών της εργατικής τάξης.
Είναι σπουδαίο να εκδίδονται βιβλία σαν και αυτό που προωθούν την αναρχική σκέψη και δράση. Είναι ακόμη πιο σπουδαίο οι αναρχικές και οι αναρχικοί να μιλούν γι αυτήν, να ακονίζουν την σκέψη τους και να οργανώνουν τον αγώνα τους προκειμένου να δομηθεί μια κοινωνία ελεύθερη απαλλαγμένη από κοινωνικές και ταξικές αντιθέσεις.
Μαρία Μ.
Δυσήνιος Ίππος 